۱۳۹۳/۰۶/۱۲

معرفی استان

مقدمه
      خراسان با ساختار گونه گون و کهن زمین شناسی ، اقلیم متنوع و جاذب ، موقعیت ویژه جغرافیایی ، بی گمان از قدیمی ترین دوران حیات، بستر فعالیتهای بشری بوده است ، به دلیل همین موقعیت خاص ، کهن ترین ، معروفترین و طو لانی ترین راه ارتباطی (( جاده تاریخی ابریشم )) از طریق خراسان , موقعیت شرق را به غرب مرتبط می ساخته است  . موقع  جغرافیایی ، وجود ارتفاعات قابل توجه نظیر بینالود ، هزار مسجد ، کپه داغ ، ونواحی کویری ازتنوع اقلیمی برخوردار شده که زمینه مناسب برای استقرار بشر از قدیمی ترین ایام و جاذب اقوام وطوایف متعدد در دورانهای مختلف بوده است .
 
پیشینه تاریخی
       قدیمی ترین آثار حیات انسانی در ایران ، شامل تعدادی ادوات و دست افزارهای سنگی . با قدمت تخمینی 800 هزار سال قبل ، متعلق به دوران پارینه سنگی قدیم ، از بستر رودخانه کشف رود مشهد بدست آمده است . در حالی که قدیمی ترین مکانهای استقرار انسان ، حداکثر با قدمت 100 هزار سال در نواحی دیگر ایران نظیر آذربایجان ، لرستان و… شناسایی شده اند . از آن پس آثار و شواهد زندگی بیشماری از دوران نوسنگی تا آغاز دوران تاریخی در جلگه مشهد ، دره اترک علیا (قوچان) ، جلگه درگز ، بجنورد ، تربت حیدریه ، بیرجند و… شناسایی شده اند این شواهد و آثار به اقوام و ساکنان اولیه و بومی خراسان مربوط می شود که بنا به عقیده برخی محققان به عنوان اقوام (( آسیایی ))شهرت یافته اند و سراسر آسیای غربی از مدیترانه تا ترکستان و دره سند را فرامی گیرد.ولی در حقیقت مهمترین مقطع تاریخ خراسان در سرآغاز دوران تاریخی ایران با ورود اقوام ((آریایی)) به فلات ایران پیوند می خورد . در این واقعه که در آغاز هزاره اول ق.م اتفاق افتاد ، آریایی ها تازه وارداز طریق خراسان به سمت نجد ایران پیش رفتند و بخش اعظم آنها آنچنان که از توصیفات (( اوستا )) برمی آید ، در خراسان و سیستان مستقر شدند و شاید به همین دلیل است که عمده حوادث آغاز تاریخ ایرانیان که در دو منبع (( اوستا)) و (( شاهنامه فردوسی )) ذکر شده است در مشرق ایران و در واقع در خراسان بزرگ رخ می دهد .
استان خراسان رضوی، قسمت نسبتا کوچکی از خراسان تاریخی است. سرزمینی که در گذشته نواحی بسیار گسترده ای را در بر می گرفته و قلمرویی یکپارچه داشته است. اما امروزه بخشی از آن شامل سه استان خراسان رضوی، شمالی و جنوبی و قسمت هایی از استانهای دیگر، در کشور ایران واقع است و بخشهای بزرگ تری از آن در کشور افغانستان و جمهوری های شمال و شمال شرق ایران قرار دارد.خراسان بزرگ تاریخی، یکی از کانون های شکل گیری تمدن بشری بوده و چه در دوران های کهن و پیش از اسلام و چه در دوران تمدن اسلامی، مردمانی هوشمند و سختکوش در آن می زیسته اند که در پیدایش و گسترش دانش و فرهنگ و پدید آوردن عناصر تمدنی نقش بسزایی ایفا کرده اند. 
       استان خراسان رضوی در شمال شرقی کشور بین 56 درجه و 19 دقیقه تا 61 درجه و 16 دقیقه طول شرقی و 33 درجه و 52 دقیقه تا 37 درجه و 42 دقیقه عرض جغرافیایی شمالی قرار گرفته که از شمال به کشورترکمنستان ، از شرق به افغانستان ، از غرب وشمال غربی به استانهای خراسان شمالی ، سمنان ویزدوازجنوب وجنوب غربی به استانهای خراسان جنوبی ویزد محدود است 
پستی و بلندیها:
استان خراسان رضوی به سبب وسعت زیاد ازنظر شرایط طبیعی بسیار متنوع و هر یک از نواحی مختلف آن دارای ویژگی های خاصی است .این استان از شمال و شمال شرق به طول تقریبی 6/531 کیلومتر دارای مرز مشترک باکشورترکمنستان وازشرق به طول حدود 302کیلومتر مرز مشترک باکشورافغانستان دارد  ارتفاعات  استان رامی توان به ارتفاعات شمالی و جنوبی تفکیک کرد . ارتفاعات شمال خراسان عموما شرقی – غربی هستند حال آنکه ارتفاعات جنوب استان ،امتداد شمالی – جنوبی دارند .
بلندترین نقطه استان قله بینالوددر 3615متری و پست ترین نقطه استان در دشت سرخس با ارتفاع 299متر از سطح دریاواقع شده است.
آب و هوا:
 این استان از نظر بارندگی و رطوبت دارای بارندگی نسبی و متوسط می باشد.در سال 1389شهرستان قوچان با296میلی متر بالاترین میزان بارندگی سالیانه و گناباد با 71میلی متر کمترین میزان بارندگی سالیانه رادربین مراکز شهرستانهای دارای ایستگاه هواشناسی دارابوده است.
تاریخچه تقسیمات استان:
    در سال 800ه.ق نام خراسان بر تمام ایالات اسلامی در شرق کویر لوت تا هندوکش به استثنای سیستان و بلوچستان و قهستان در جنوب اطلاق می گردیده است .پس از جنگ هرات در سال 1249 ه.ش خراسان به دو قسمت تجزیه شد و قسمتی که در غرب رود خانه هریرود واقع بود جزو ایران و شرق آن ضمیمه افغانستان گردید . در سال 132ه.ق(1285ه.ش)ایران به چهار ایالت بزرگ تقسیم شد که عبارت بودند از آذربایجان ،کرمان و بلوچستان ، فارس و بنادر و خراسان و سیستان .
ازآن زمان تا سال 1316 ه.ش که اولین قانون تقسیمات کشوری در مجلس شورای ملی تصویب گردیده بود . بر هر ایالت یک والی و در هر ولایت یک حاکم حکومت می کرده است .
در سال 1316 بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب مجلس شورای ملی ، کشور به 10 استان و 49 شهرستان تقسیم گردیدکه هر شهرستان شامل چند بخش و هر بخش شامل چند دهستان می گردید .خراسان نیز به 7شهرستان بجنورد ، بیرجند، سبزوار، قوچان، گناباد ، مشهد و تربت حیدریه تقسیم شد .
در سال 1329شهرستانهای درگز . نیشابور ، فردوس و کاشمر نیز تشکیل شد .و شهرستانهای استان به 11 شهرستان ارتقاء یافت .درسال 1335 شهرستان درگز ضمیمه قوچان گردید و دو شهرستان تربت جام و طبس به وجود آمدند . در سال 1339 مجددا درگز به شهرستان تبدیل شد . و شهرستانهای شیروان و اسفراین نیز ایجاد شدند . در سال 1354  بخش باخرز تربت جام به مرکزیت شهر تایباد از بخش به شهرستان تبدیل شد . در سال 1359 نام آن به تایباد تغییر یافت .
همچنین در سال 1359 بخش قائنات شهرستان بیرجند به شهرستان قائنات تبدیل شد و تا سال 1362 خراسان شامل 17 شهرستان و 53 بخش و 211دهستان بوده است .
     با پایان یافتن اجرای مرحله اول این قانون ، تشکیل شهرستانهای نهبندان ، سرخس و خواف در تاریخ 14/5/1368 و چناران در 14/1/69 همزمان با بخشهای شوسف ، مرز داران ، سنگان ، و گلبهار به تصویب رسید . ایجاد بخشهای باخرز در شهرستان تایباد ، سربیشه در بیرجند ، سرحد در شیروان ، جوین ورودآب و خوشاب در سبزوار ، میان جلگه در نیشابور ، زیر کوه در قائنات ، فاروج در قوچان و جلگه زاوه در تربت حیدریه نیز به تدریج به تصویب رسید و در پی آن تابعیت دهستانهای استان در شهرستانهای استان به 21و تعدادبخشها به 67رسید .
    ایجاد شهرستان فریمان نیز در سال 1372 همراه با بخش قلندر آباد مورد تصویب واقع شد و بخشهای زوزن همراه دهستان کیبرو بستان در شهرستان خواف و نیم بلوک در قائنات ، بخش نصر آباد همراه دهستان کاریزان در تربت جام ، بخش گرمخان با دهستان گرمخان در شهرستان بجنورد ، بخش رخ با دهستان رقیچه در تربت حیدریه ، کاخک در گناباد و بخش رضویه و دهستان کنه بیست در شهرستان مشهد ، بتدریج تصویب و ابلاغ شد.
در تاریخ 21/3/1374 ایجاد شهرستان بردسکن همراه با بخش انابد و دهستان درونه آن مورد تصویب قرار گرفت . ایجاد شهرستان جاجرم نیز در تاریخ 4/2/76 به تصویب رسید .درسال 1380 شهرستان طبس از خراسان منتزع وبه استان یزد الحاق گردید.درسال 1381 شهرستان رشتخوار و در سال1382 ایجاد شهرستانهای خلیل آباد و کلات به تصویب رسید.و در سال 1383 قانون تقسیم استان خراسان به سه استان تصویب شد؛ طبق این قانون استان خراسان به سه استان به شرح ذیل تقسیم گردید.
 الف : استان خراسان شمالی به مرکزیت بجنورد شامل شهرستانهای شیروان،‌بجنورد، جاجرم،مانه و سملقان، اسفراین و بخشهای تابعه و بخش فاروج منتزع از‌شهرستان قوچان.
ب : استان خراسان جنوبی به مرکزیت بیرجند شامل شهرستانهای بیرجند،‌نهبندان، سربیشه و بخش سرایان منتزع از شهرستان فردوس و بخشهای تابعه.
ج :  استان خراسان رضوی به مرکزیت مشهد شامل شهرستانهای مشهد، قوچان(‌به‌استثنای بخش فاروج)، درگز، چناران، سرخس، فریمان، تربت‌جام، تایباد،‌تربت‌حیدریه، فردوس(به استثناء بخش سرایان)، قائن، خواف و رشتخوار، کاشمر،‌بردسکن، نیشابور، سبزوار،گناباد، کلات و خلیل آباد و بخشهای تابعه.
      بعدازآن درسال1384 شهرستان مه ولات وسپس شهرستانهای بینالود (طرقبه شاندیز) و تخت جلگه (فیروزه) ، درسال 1386 به تصویب رسید.درسال 1387 شهرستانهای بجستان ،جوین،جغتای زاوه به تصویب هیات دولت رسید.درسال 1389 نیز ایجاد شهرستانهای خوشاب وباخرز به تصویب گردید.شهرستان داورزن درسال 1391 ازتصویب هیات دولت گذشت که در روز 22 بهمن امسال1391 فرمانداری آن افتتاح وآغاز به کارنموده است .بر این اساس هم اکنون استان خراسان رضوی با وسعتی حدود 117769 کیلومترمربع معادل هفت  درصد مساحت کل کشور و متشکل از 28 شهرستان ،70 بخش ، 72 شهر و 164 دهستان می باشد.
مساحت دقیق استان خراسان رضوی هم اکنون با مساعدت وزارت کشورومرکز آمار ایران در مرحله بررسی نهائی می باشد.

نقشه استان خراسان رضوی در سال 1391(دفتر آمار و اطلاعات استانداری خراسان رضوی)
http://www.khorasan.ir/Portals/0/map.JPG
جمعیت استان:
      خراسان از گذشته های دور یکی از مراکز پر اهمیت و بزرگ جمعیتی ایران زمین محسوب می شده است و شهرهای بزرگ آن چون : نسا  ، ابیورد ، نیشابور ، بیهق ، اسفراین و… شهرتی گسترده داشته است. با نگاهی به تاریخ این سرزمین پهناور پی می بریم که در گذشته شهرهاای مرو ، سمرقند، بخارا ، هرات ، بلخ و بامیان نیز در قلمرو آن واقع بوده که متاسفانه در طول تاریخ از آن جدا شده است . همچنین حوادث ناگوار ودلخراشی چون حمله مغولان ، تیموریان ، ازبکها و تاتارها ، جمعیت آن را دستخوش نوسانات زیادی کرده است ، چنانکه گاه به کلی نواحی پر جمعیت و آباد آن ، جمعیت خود را از دست داده است ، ولی بنا به موقعیت خاص خود دوباره به مرکز بزرگ جمعیتی تبدیل شده است و همچنان پر آوازه به حیات خود ادامه داده است .
    بر اساس گزارش «گزیده نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۹۰» جمعیت خراسان رضوی ۵ میلیون و ۹۹۴هزار و ۴۰۲ نفر اعلام شد که در مقایسه با جمعیت ۵ میلیون و ۵۹۳ هزار و ۷۹ نفری سال ۸۵، متوسط رشد سالانه 1.4 درصدی را نشان می دهد.
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، ۲ میلیون و ۹۹۹ هزار و ۵۲۹ نفر از جمعیت خراسان رضوی را مردان و ۲ میلیون و ۹۹۴ هزارو ۸۷۳ نفر را زنان تشکیل می دهند. آمار مربوط به جمعیت شهری استان نیز نشان دهنده آن است که ۴ میلیون و ۳۱۱ هزار و ۲۱۰ نفر ساکن نقاط شهری و یک میلیون و ۶۸۲ هزار و ۴۰۵ نفر جمعیت روستایی استان است و ۷۸۷ نفر از جمعیت خراسا ن رضوی نیز وضعیت سکونتی ثابت در مناطق شهری یا روستایی ندارند . همچنین بر اساس جدول توزیع نسبی جمعیت به تفکیک استان ها، نسبت جمعیت خراسان رضوی با افزایش 0.04 درصدی در مقایسه با سرشماری سال ۸۵، از 7.94 درصد جمعیت کل کشور به 7.98 درصد افزایش یافته است. براساس اطلاعات مندرج در سالنامه آماری سال 1390این استان دارای 7359آبادی ( 3335آبادی دارای سکنه و4024آبادی خالی از سکنه) می باشد.
بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 جمعیت استان 5994402 نفر شامل 2999529 مرد و 2994873 زن و 1717362 خانوار می باشد.
بعد خانوار استان 5/3 نفر و نسبت جنسی 100 می باشد
 
بر اساس سر شماری مذکور جمعیت ساکن در نقاط شهری 4311210 نفر و در نقاط روستایی 1682405 نفر بوده است.
2/51% جمعیت استان در شهرستان مشهد سکونت دارند.
 
جمعیت 6 ساله و بالاتر استان 89% جمعیت کل استان می باشد که این نسبت در نقاط شهری 5/89% و در نقاط روستایی 7/87% می باشد.
 
نتایج سرشماری سال 1390 در مقایسه با سرشماری گذشته کاهش رشد جمعیت را نشان می دهد.
متوسط  رشد سالانه جمعیت استان طی دهه 75 – 1365 ، 45/1 درصد ، دهه 85 – 1375 ، 71/1 درصد و در طی پنج سال 90 – 1385 ، 4/1 درصد می باشد.
 
در حالیکه بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 نسبت جنسی استان 101 بوده است، این نسبت در سال 1390 به 100 کاهش یافته است . نسبت فوق در نقاط شهری استان طی دو سرشماری فوق  از 102 به 4/100 و در نقاط روستایی از 100 به 5/99 کاهش یافته است.
 
نحوه توزیع جمعیت در گروه های عمده سنی بیانگر تغییر در صد جمعیت گروه 14 – 0 سال از 13/27 به 7/25 ، گروه سنی 64 – 15 سال از 66/67 به 5/68 و گروه سنی 65 ساله و بالاتر از 21/5 به 7/5 طی دو سرشماری 1385 و 1390 می باشد.
 
میزان شهرنشینی استان از سال 1385 تا 1390 از 15/68 به 9/71 افزایش یافته است. این نسبت در سال 1375 ، 09/61 درصد بوده است.
میزان شهرنشینی کشور طی سال های 90 – 1385 از 5/68 به 4/71 افزایش یافته است.
جمعیت شهرستان ها :
 
مقایسه نتایج سرشماری سال های 1385 و 1390 بیانگر رشد منفی جمعیت در شهرستان های قوچان ، درگز ، کلات ، فیروزه و خوشاب می باشد. در طی همین سال ها بیشترین نرخ رشد جمعیت متعلق به شهرستان های چناران ، خواف ، تایباد ، بینالود و باخرز می باشد.
 
سواد :
بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 نسبت  باسوادی در استان 3/86% می باشد که این نسبت  در زنان 4/89% و در مردان 2/83% می باشد.
نسبت اخیر در نقاط شهری استان 7/89% و در نقاط روستایی استان 3/77% می باشد.
 
شایان ذکر است نسبت باسوادی در  استان در سال 1385 ، 18/86 % بوده است که 76/89% مردان و 59/82 % زنان باسواد بوده اند. نسبت اخیر در نقاط شهری 4/90 % و در نقاط روستایی 1/77 % بوده است .
 
اشتغال :
نتایج طرح آمارگیری نیروی کار استان در سال 1389 و 1390 حاکی است : 
در جمعیت 10 ساله و بیشتر، نرخ بیکاری در سال 1389 ، 6/10 و در سال 1390 ، 1/9 می باشد.
بر اساس نتایج همین طرح طی دو سال فوق نرخ اشتغال از 4/89 به 9/90 و نرخ مشارکت اقتصادی از 8/40 به 5/36 تغییر یافته است.
سهم اشتغال در بخش کشاورزی ، صنعت و خدمات به ترتیب از 4/25 ، 2/27 ، 4/47 در سال 1389 به 7/24 ، 9/29 و 3/45 در سال 1390 تغییر یافته است.
 


منابع :
1.     سالنامه آماری استان خراسان رضوی سال 1390
2.     سالنامه آماری استان خراسان رضوی سال 1389(زیر پرتال دفتر آمار واطلاعات استانداری خراسان رضوی(http://amar.khorasan .ir)
3.     نتایج سرشماری عمومی نفوس ومسکن سال 1385 (استان وکشور)
4.     نتایج  استانی سرشماری عمومی نفوس ومسکن سال 1390
5.     نتایج آمارگیری از نیروی کار سال 1389و سال 1390
6.     زیر پرتال دفتر سیاسی وانتخابات استانداری خراسان رضوی (http://siasi.khorasan .ir)
 


منبع : روابط عمومی
تعداد بازدیدها : ۱۲۷۲۶


مطالب مرتبط با این موضوع :